11 Mayıs 2022 Çarşamba

 

ÖŞÜR

 

Yaşayan; Kör muhtar Ali dayı (Arık Mehmet`in babası)

Anlatılan Mehmet Ayten(Arık Mehmet)(1899- 2000)

2.Anlatılan ve aktaran;Süleyman Haytabay(1943-          )

Arık Memet: Üç dönem muhtarlık yaptı, hoş sohbet, her kesimden insanla iyi diyalogu olan, sevimli bir kişidir. Sık sık söyleşilerinde geçmişle ilgili anılarını anlatır. Birçok insan çok  kez dinlemiş olmasına karşın zevkle yeni duyuyormuş gibi onu dinler. Son günlerde sanki bir şey anlatacak da, anlatıp anlatmamakta kararsız bir hali vardı. O gün sık sık söyleştiği dükkan kiracısı Süleyman Haytabay’ın yanına gelir: ’babam yıllar önce sadece bana ve anama anlattığı ve kimseyle de paylaşmamamı tembihlediği bir anıyı senle paylaşmak istiyorum’ der. Kahveden iki sade kahve söyleyerek öğle vaktinin tenhalığından da yararlanarak uzun uzun anlatmaya başlar…

Süleyman Haytabay da dinlediği çok ilginç anıyı yıllarca kendinde saklar. Ama kendisi ile unutulup gitmesinin yanlış olacağı inancına varır. Benim de bu tür anıları yazdığımı bildiği için bana anlatır. Bana anlatılan bu ilginç anıyı sanki Kör Muhtar anlatıyormuşçasına yazıyorum…

Anıyı bizzat yaşaya Kör Muhtar anlatıyor: Birkaç devre yaptığım muhtarlık süresinde her sene sorunlu iş olan ÖŞÜR komisyonundan uzak durmayı başardım. Ancak son dönemin son yılında komisyondan uzak kalamadım. Zorunlu olarak görev yapmakta olduğum yıl, diğer yıllarda da olduğu gibi; askerlik çağı gelip askere giden gençler on_on beş yıl askerlik yapıp eğer şehit olmazlarsa sakat olarak dönmekte idi. Çiftçilik; kadınlar, küçük çocuklar tarafından bir tarafı öküz veya inek diğer tarafı eşeğin çektiği kara saban ile yapılmakta idi. Çiftçi ilkel sistemlerle yeteri kadar işleyemediği topraktan kendini besleyecek ürünü zar zor alırken, Osmanlı’ya öşür borcunu ödemekte hayli zorlanıyordu. Bu yıl tüm bu olumsuzlulara birde kuraklık eklendi. Hasat mevsimi başlamadan köylü öşürü nasıl ödeyeceğini kara kara düşünmeye başladı…

Sözle değil, mimiklerimle ortak harman yerlerine ekinleri getirip harman yapmayın, hasattı yaptığınız tarlada işini bitirin. Ben yetkililere; kuraklık nedeni ile hiç mahsulün olmadığını dilimin döndüğü kadar anlatmaya çalışacağım… Her fırsatta da yetkililere kuraklığın etkilerini tekrar tekrar anlatmaya çalıştım…

Öşür heyeti; önceden saptanan öşür miktarını harman yerlerinden almaya gelip,  boş harman yerlerini görünce: ‘muhtar ürünler nerede diye’ bağırdılar. Bende: ‘kuraklık ve tarlaların yeterince işlenememesi sonucu hiç mahsul olmadığını, insanlar; kendilerinin ve hayvanların bu kışı nasıl geçireceğini kara kara düşündüğünü’ söyledim. ‘Derdini kaymakama anlat’ diyerek hoşça kal bile demeden köyden ayrıldılar.

İki gün kendi kendime ne yapabileceğimi düşündüm, yıllardır kendisi ile hukukumuz olan kaymakama derdimi anlatabileceğime karar verip, tüm cesaretimi toplayarak kazaya gittim. Kaymakam olaydan haberdardı. Asık suratla beni kabul etti, ama yüzüme bile bakmadan ‘derdini söyle’ dedi. Daha sözümü bile bitirmeden; ‘derdini valiye anlat’ diyerek kapıyı gösterdi. Eşeksırtında köye dönerken çaresizliğimi düşündüm. Günlerce valiye gidip gitmeme konusunda kararsız kaldım. Kimseyle doğru dürüst konuşmuyor, ne yapacağımı bilmeden günleri geçirirken yatsı namazı sonrası eve geldiğimde birden bire karıma; çok az sözle ‘valiye gideceğimi’ söyledim. Kimseye bir şey söylememesini de tembih ettim. Sabah namazından önce sorunu çözemesem geri dönmeyeceğim kararlılığı ile yaya olarak vali ile görüşme umudu ile yola çıktım.

Yatsı namazından sonra şehre ulaştım. Şehre seyrekte olsa gittiğimde kaldığım hana vardım. Han dolu idi. Hayvanlarla aynı havayı teneffüs edeceğim bir bölümde geceledim. Sabah erken saatte valiliğin önünde vali ile görüşme olanaklarını aramaya başladım… Üçüncü gün kapıcının durumuma ve ısrarlı bekleyişime acıyarak görmezlikten gelişinden de yararlanarak valinin makamına ulaştım. Önündeki evraklara dalmış olan vali yüzüme bile bakmadan; ‘ne istiyorsun?’dedi.

-Köycek toprağı yeteri kadar işleyemediğimizden ve kuraklık nedeni ile saptanan ÖŞÜR vergisini veremedik’ dedim.

Vali: ‘bana martaval okuma, git köyüne bir an önce vergiyi ödeyin’ dedi.

-Kendimizi ve hayvanlarımızı beslemeye bile yetmeyecek ürünümüzü vergi olarak verirsek köycek açlıktan kırılırız…

Vali: ‘derdini padişaha anlat diyerek’ kapıyı gösterdi. Ne kadar sessiz valinin odasında bekledim bilmiyorum. Görevlinin sürükleyerek dışarı çıkarması ile şuursuzca, yürüyor, hiç bir şey düşünemiyordum. Ayaklarım beni asker arkadaşımın dükkanına taşıdı. Perişan halimi gören arkadaş kapıda karşılayarak, beni bir iskembeye oturttu. Sıcak içecek bir şey verdi. Biraz kendime geldikten sonra durumumu arkadaşa özetledim. Ben ne İstanbul’u ne de padişahla nasıl görüşüleceğini bilirim. Köye dönüp jandarmanın, itip kakarak köylümün gözü önünde beni hapse götürmesine dayanamam kendimi dağlara, ovalara vurarak izimi kayıp ettirip, ölünceye kadar inzivada, kimsenin bilmediği dağlarda yaşayacağım.

Arkadaş: biraz düşündü, ‘İstanbul’a git son kez şansını dene’ dedi.

Ben askerlik dışında hiç köyümden dışarı çıkmadım. Dediklerini nasıl yaparım?

Arkadaş: ‘nasıl olsa bundan sonra inzivada yaşamaya karar vermişsin, ben senin İstanbul’a ulaşmana yardımcı olacağım, son bir şansını denemekten ne kayıp edersin’ dedi. Biraz düşünüp, bir arkadaşı ile görüşmeye giderken dükkanın arka odasında, ‘ gelinceye kadar uyumamı’ söyledi. 

Arkadaş geldiğinde yanında ilk defa gördüğüm bir kişi daha vardı. Hava hayli kararmıştı, gaz lambasının ışığında konuşmaya başladık. Gelen kişi İstanbul’a gidecek kervanın başı imiş. Arkadaşına benim durumumu anlatmış, karşılıklı anlaşırsak beni yanında götürecek kişiydi.  Gelen kişi benim fiziki durumumu göz ucuyla inceledi, ‘herhangi bir sağlık sorunumum olup olmadığını’ sordu. Ben yanıt vermeden eğer sağlıklı isen; ‘benim belirlediğim koşullarda birlikte gidebiliriz’ dedi. Seçeneksiz olduğumun bilincinde, ‘koşullarınız ne?’ dedim.

Kervanbaşı koşullarını şöyle sıraladı: Yaşınız ekipteki herkes den büyük, ama öğrendiğim kadarı ile ilk defa böyle bir yolculuğa çıkıyorsunuz. Biz yaşınıza saygı göstereceğiz ama sizde koyduğumuz kurallara harfiyen uyacaksınız. Biz İstanbul’a kadar gitmeyeceğiz. Yolun yarısında götürdüğümüz mallarla gelen malları değiştirip biz geri döneceğiz. Ben; yolda gösterdiğin davranışlara göre seni, gelen kervanbaşına ya önereceğim ya da başının çaresine bak diyeceğim. Davranışların olumlu olsa bile gelen kervanbaşının seni yanına alıp almayacağını garanti edemem. Yolculuğumuz sırasında herhangi bir ücret de veremem, ama yemen, içmeni ve konaklama masraflarını karşılarım. Başka seçeneğim olmadığından hemen kabul ettim.

Kervanbaşı ile yol hazırlığı yapmak için asker arkadaşımdan ayrılırken, arkadaşımın cebime bir şeyler koyduğunu hissettim ama itiraz edecek halim yoktu.

Yolculuk sırasında ne ilk kervanbaşı ile nede sonraki kervanbaşı ile bir sorun yaşamadım. Yağmur, kar, soğuk v.s.fiziki zorlukları saymazsak düzenli bir yolculukla İstanbul’a vardım. İstanbul’da ilk geceyi kervanla birlikte handa geçirdim. Sabahın erken saatinde kalkıp kervan başının tarifine uyarak padişah sarayını bulmak üzere yola koyuldum. Sarayı bulmam zor olmadı. Saraya girip, padişahı görmek olanaksızdı. O kapıdan diğerine gidip geldim. Yaşamında duymadığım kelimelerle dolu hakaretlere katlandım. En son uğradığım kapıdaki insan evladı olan görevli umutsuzluğuma ve yorgunluğuma acıyarak ‘sen saraya girsen bile padişahı bulup görüşemezsin, boşu boşuna buralarda telef olma geldiğin yere bir an önce dön diyerek nasihat’ etti.

Ne yapacağımı bilmeden rast gele yürümeye başladım. Öyle umutsuz ve yorgundum ki ilk gördüğüm üstü kapalı etrafı açık yerdeki iskembeye,  seteremi başıma çekerek çuval yığını gibi çöktüm. Yumuşak bir insan sesi ve onun dürtüklemesi ile uyandım. Biraz kendime gelince orada bulunmamın nedenini anlatmaya çalıştım. İnsan evladı olan adam beni koltuklayarak yakındaki evine götürdü ikram ettiği çorba ve ekmekle karnımı doyurdu. Yatacak bir yer gösterip; ‘yarın sabah detaylı görüşürüz, iyi geceler’ diyerek yanımdan ayrıldı.

Kapının açılması ile uyandım. Benden biraz daha yaşlı nur yüzlü bembeyaz sakallı sevecen bir insanı karşımda görünce bir an kendimi cennette sandım. Sevimli adam; ‘kalk, kahvaltını yaparken başından geçenleri anlatırsın’ dedi. Kahvaltıyı yaparken başımdan geçenleri ve sorunumu anlattım. Can kulağı ile dinleyip, sakalını sıvazlarken biraz düşündü; ‘bu gün padişah bizim eve yakın camide Cuma namazını kılacak, camiye gelirken ve çıkarken halk padişahın geçeceği yol boyunca toplanır, padişahım çok yaşa diye tezahürat(gösteri) yaparlar. Toplanan halkın önlerinde durup padişah geçerken korumaları atlatıp atının önüne fırlayıp, ‘ kısaca bağırarak derdini anlatmaya’ çalış. ‘Şansın varsa padişah seni ciddiye alıp sorununla ilgilenir’ dedi…

Son bir daha şansımı deneyeceğim diyerek camiye gitmek üzere evden ayrılırken, kendisinin evinde kaldığımı ve bu aklı onun verdiğini kesinlikle kimseye söylememi de sıkı sıkı tembihledi. Vedalaşarak caminin önüne gitmek üzere ayrıldım. Cami eve yakındı, halk geçiş güzergahında toplanmaya başlamıştı. Kendime en uygun yeri saptamaya ve yer tutmaya çalıştım. Ama padişah camiye gelirken önüne fırlayıp derdimi anlatamadım. Sabırla çıkışını bekledim. İhtiyarın tavsiyesine uyarak setere mi giymeyip omzuma aldım. Cami çıkışı padişah geçerken tüm cesaretimi toplayıp atının önüne fırladım, setere korumaların elinde kaldığı için, önüne fırlaya bildiğim padişaha, ‘KÖYLÜMÜN ÖŞÜR BORCUNUN BAĞIŞLANMASINI İSTİYORUM’ diye yalvarmaya başladım. Atını durduran padişah yanındakine bir şeyler söyledi… Bir görevli beni ite kaka saraya götürdü, karanlık bir odaya kapatıp beklememi söyledi. Bu odada ne kadar bekledim bilmiyorum. Herhalde zaman zaman adını duyduğum zindan, burası diye düşündüm. Ama zindanda olduğuma üzülmedim. Çünkü af edilmeyeceğime inandığım içim rahattım. Köyüme dönemezdim, dışarılarda borçlu bir adam olarak yaşayamazdım, günah olduğu için intihada edemezdim. Öte dünyaya borçlu olarak gitmektense zindanda cezamı çekerek göçmek daha evla diye düşünüp kendimi rahatlatıyordum. Bu düşüncelerimin beni oldukça rahatlattığı anda kapı açıldı, asık suratlı görevli girdi; ‘padişah tarafından kabul edileceğimi söyleyerek, Padişah huzurunda nasıl davranacağımı tekrar tekrar anlattı’. Beni sınadı, hatasız davranabileceğime kanaat getirdikten sonra padişahın huzuruna çıktım. Önce el etek öptüm, geri geri giderek başım önde meramımı anlattım. Padişah yanındakine bir şeyler söylerken, beni dışarı çıkarıp, bekletmeye aldılar.

Kısa bir süre kapıda bekledim. Elinde padişahın beni ve köylümü bağışladığını bildiren kağıt ile bir görevli geldi. Kağıdı verirken; ‘valiliğe de af yazısının gönderileceğini, şehrine en yakın yere gitmen için bu gün hareket edecek gemiye bindirileceğimi’ söyledi. Bir çocuk gibi hafifleyip ne yapacağımı bilmeden, beni suçlu gibi götüren görevliyi takip ettim. İstanbul’a geldiğimde ilk kez gördüğüm denizde, adını hiç duymadığım gemi ile köyüme dönecektim. Gemi ile kaç gün yolculuk yaptım bilmiyorum. Bağışlandıktan sonra işlerim rast gitmeye başladı. Gemide tanıştığım bir hayırseverin yardımı ile Denizli’ye kadar trenle geldim. Şehre ulaştığımda öğleden sonraydı. Giderken hayvanlarla aynı havayı teneffüs ettiğim handa normal odadan yer aldım. Köyümden ayrıla beri su yüzü görmeyen vücudumu yıkamak için daha önce adını duyduğum ama hiç gitmediğim hamama gittim. Yolcuğum sırasında hiç çıkarmadığım, kirden lime lime olan iç ve dış giysilerimi değiştirdim. Hamam öyle sıcaktı ki çıkmak istemedim. Ama erkenden yatıp şafak sökmeden köye gitmem için bir an önce hana dönmem gerekiyordu.

Bildiğim yolda hiç bu kadar keyifli yolculuk yapmamıştım. Bildiğim türküleri tekrar tekrar söyleyerek köye geldiğimde, yatsı ezanı okunuyordu. Kimse ile karşılaşmak istemediğimden el ayak çekilinceye kadar köyün dışında bekledim. Evime bir hırsız gibi sessizce girdim, Karım namaz kılıyordu, ortalığı velveleye vermemesi için hemen ellerimle ağzını kapattım; ‘Kimseye bir şey söylememesini tembihleyerek’ hemen yatağa girip uyudum. Yeniden doğmuş gibi uyandığımda karım başucumda bir şeyler okuyarak bekliyordu. Sadece büyük oğlumu;  ‘çağırmasını’ söyledim.

Başımdan geçenleri, sadece ikisine tüm ayrıntıları anlatıp, bunlarda hiç kimseye bir şey açıklamamalarını sıkıca tembihledim. Köylünün ve benim bağışlandığı bildiren kağıdı oğluma vererek köylüye müjdelemesini söyledim. Günlerce evden çıkmadım, yakınlarımın gelip gitmesi ve geçirdiğim travmayı atlattıktan sonra yavaş yavaş köy içine çıkmaya başladım…