ÖŞÜR
Yaşayan; Kör muhtar Ali dayı (Arık Mehmet`in
babası)
Anlatılan Mehmet Ayten(Arık Mehmet)(1899-
2000)
2.Anlatılan ve aktaran;Süleyman
Haytabay(1943- )
Arık Memet: Üç dönem muhtarlık yaptı, hoş
sohbet, her kesimden insanla iyi diyalogu olan, sevimli bir kişidir. Sık sık
söyleşilerinde geçmişle ilgili anılarını anlatır. Birçok insan çok kez dinlemiş olmasına karşın zevkle yeni
duyuyormuş gibi onu dinler. Son günlerde sanki bir şey anlatacak da, anlatıp
anlatmamakta kararsız bir hali vardı. O gün sık sık söyleştiği dükkan kiracısı
Süleyman Haytabay’ın yanına gelir: ’babam yıllar önce sadece bana ve anama
anlattığı ve kimseyle de paylaşmamamı tembihlediği bir anıyı senle paylaşmak
istiyorum’ der. Kahveden iki sade kahve söyleyerek öğle vaktinin tenhalığından
da yararlanarak uzun uzun anlatmaya başlar…
Süleyman Haytabay da dinlediği çok ilginç
anıyı yıllarca kendinde saklar. Ama kendisi ile unutulup gitmesinin yanlış olacağı
inancına varır. Benim de bu tür anıları yazdığımı bildiği için bana anlatır.
Bana anlatılan bu ilginç anıyı sanki Kör Muhtar anlatıyormuşçasına yazıyorum…
Anıyı bizzat yaşaya Kör Muhtar anlatıyor:
Birkaç devre yaptığım muhtarlık süresinde her sene sorunlu iş olan ÖŞÜR
komisyonundan uzak durmayı başardım. Ancak son dönemin son yılında komisyondan
uzak kalamadım. Zorunlu olarak görev yapmakta olduğum yıl, diğer yıllarda da
olduğu gibi; askerlik çağı gelip askere giden gençler on_on beş yıl askerlik
yapıp eğer şehit olmazlarsa sakat olarak dönmekte idi. Çiftçilik; kadınlar,
küçük çocuklar tarafından bir tarafı öküz veya inek diğer tarafı eşeğin çektiği
kara saban ile yapılmakta idi. Çiftçi ilkel sistemlerle yeteri kadar
işleyemediği topraktan kendini besleyecek ürünü zar zor alırken, Osmanlı’ya
öşür borcunu ödemekte hayli zorlanıyordu. Bu yıl tüm bu olumsuzlulara birde
kuraklık eklendi. Hasat mevsimi başlamadan köylü öşürü nasıl ödeyeceğini kara
kara düşünmeye başladı…
Sözle değil, mimiklerimle ortak harman
yerlerine ekinleri getirip harman yapmayın, hasattı yaptığınız tarlada işini
bitirin. Ben yetkililere; kuraklık nedeni ile hiç mahsulün olmadığını dilimin
döndüğü kadar anlatmaya çalışacağım… Her fırsatta da yetkililere kuraklığın etkilerini
tekrar tekrar anlatmaya çalıştım…
Öşür heyeti; önceden saptanan öşür miktarını
harman yerlerinden almaya gelip, boş
harman yerlerini görünce: ‘muhtar ürünler nerede diye’ bağırdılar. Bende:
‘kuraklık ve tarlaların yeterince işlenememesi sonucu hiç mahsul olmadığını,
insanlar; kendilerinin ve hayvanların bu kışı nasıl geçireceğini kara kara
düşündüğünü’ söyledim. ‘Derdini kaymakama anlat’ diyerek hoşça kal bile demeden
köyden ayrıldılar.
İki gün kendi kendime ne yapabileceğimi
düşündüm, yıllardır kendisi ile hukukumuz olan kaymakama derdimi
anlatabileceğime karar verip, tüm cesaretimi toplayarak kazaya gittim. Kaymakam
olaydan haberdardı. Asık suratla beni kabul etti, ama yüzüme bile bakmadan
‘derdini söyle’ dedi. Daha sözümü bile bitirmeden; ‘derdini valiye anlat’
diyerek kapıyı gösterdi. Eşeksırtında köye dönerken çaresizliğimi düşündüm.
Günlerce valiye gidip gitmeme konusunda kararsız kaldım. Kimseyle doğru dürüst
konuşmuyor, ne yapacağımı bilmeden günleri geçirirken yatsı namazı sonrası eve
geldiğimde birden bire karıma; çok az sözle ‘valiye gideceğimi’ söyledim.
Kimseye bir şey söylememesini de tembih ettim. Sabah namazından önce sorunu
çözemesem geri dönmeyeceğim kararlılığı ile yaya olarak vali ile görüşme umudu
ile yola çıktım.
Yatsı namazından sonra şehre ulaştım. Şehre
seyrekte olsa gittiğimde kaldığım hana vardım. Han dolu idi. Hayvanlarla aynı
havayı teneffüs edeceğim bir bölümde geceledim. Sabah erken saatte valiliğin
önünde vali ile görüşme olanaklarını aramaya başladım… Üçüncü gün kapıcının
durumuma ve ısrarlı bekleyişime acıyarak görmezlikten gelişinden de
yararlanarak valinin makamına ulaştım. Önündeki evraklara dalmış olan vali
yüzüme bile bakmadan; ‘ne istiyorsun?’dedi.
-Köycek toprağı yeteri kadar
işleyemediğimizden ve kuraklık nedeni ile saptanan ÖŞÜR vergisini veremedik’
dedim.
Vali: ‘bana martaval okuma, git köyüne bir an
önce vergiyi ödeyin’ dedi.
-Kendimizi ve hayvanlarımızı beslemeye bile
yetmeyecek ürünümüzü vergi olarak verirsek köycek açlıktan kırılırız…
Vali: ‘derdini padişaha anlat diyerek’ kapıyı
gösterdi. Ne kadar sessiz valinin odasında bekledim bilmiyorum. Görevlinin
sürükleyerek dışarı çıkarması ile şuursuzca, yürüyor, hiç bir şey
düşünemiyordum. Ayaklarım beni asker arkadaşımın dükkanına taşıdı. Perişan
halimi gören arkadaş kapıda karşılayarak, beni bir iskembeye oturttu. Sıcak
içecek bir şey verdi. Biraz kendime geldikten sonra durumumu arkadaşa
özetledim. Ben ne İstanbul’u ne de padişahla nasıl görüşüleceğini bilirim. Köye
dönüp jandarmanın, itip kakarak köylümün gözü önünde beni hapse götürmesine
dayanamam kendimi dağlara, ovalara vurarak izimi kayıp ettirip, ölünceye kadar
inzivada, kimsenin bilmediği dağlarda yaşayacağım.
Arkadaş: biraz düşündü, ‘İstanbul’a git son
kez şansını dene’ dedi.
Ben askerlik dışında hiç köyümden dışarı
çıkmadım. Dediklerini nasıl yaparım?
Arkadaş: ‘nasıl olsa bundan sonra inzivada
yaşamaya karar vermişsin, ben senin İstanbul’a ulaşmana yardımcı olacağım, son
bir şansını denemekten ne kayıp edersin’ dedi. Biraz düşünüp, bir arkadaşı ile
görüşmeye giderken dükkanın arka odasında, ‘ gelinceye kadar uyumamı’
söyledi.
Arkadaş geldiğinde yanında ilk defa gördüğüm
bir kişi daha vardı. Hava hayli kararmıştı, gaz lambasının ışığında konuşmaya
başladık. Gelen kişi İstanbul’a gidecek kervanın başı imiş. Arkadaşına benim
durumumu anlatmış, karşılıklı anlaşırsak beni yanında götürecek kişiydi. Gelen kişi benim fiziki durumumu göz ucuyla
inceledi, ‘herhangi bir sağlık sorunumum olup olmadığını’ sordu. Ben yanıt
vermeden eğer sağlıklı isen; ‘benim belirlediğim koşullarda birlikte
gidebiliriz’ dedi. Seçeneksiz olduğumun bilincinde, ‘koşullarınız ne?’ dedim.
Kervanbaşı koşullarını şöyle sıraladı: Yaşınız
ekipteki herkes den büyük, ama öğrendiğim kadarı ile ilk defa böyle bir
yolculuğa çıkıyorsunuz. Biz yaşınıza saygı göstereceğiz ama sizde koyduğumuz
kurallara harfiyen uyacaksınız. Biz İstanbul’a kadar gitmeyeceğiz. Yolun
yarısında götürdüğümüz mallarla gelen malları değiştirip biz geri döneceğiz.
Ben; yolda gösterdiğin davranışlara göre seni, gelen kervanbaşına ya önereceğim
ya da başının çaresine bak diyeceğim. Davranışların olumlu olsa bile gelen
kervanbaşının seni yanına alıp almayacağını garanti edemem. Yolculuğumuz
sırasında herhangi bir ücret de veremem, ama yemen, içmeni ve konaklama
masraflarını karşılarım. Başka seçeneğim olmadığından hemen kabul ettim.
Kervanbaşı ile yol hazırlığı yapmak için asker
arkadaşımdan ayrılırken, arkadaşımın cebime bir şeyler koyduğunu hissettim ama
itiraz edecek halim yoktu.
Yolculuk sırasında ne ilk kervanbaşı ile nede
sonraki kervanbaşı ile bir sorun yaşamadım. Yağmur, kar, soğuk v.s.fiziki
zorlukları saymazsak düzenli bir yolculukla İstanbul’a vardım. İstanbul’da ilk
geceyi kervanla birlikte handa geçirdim. Sabahın erken saatinde kalkıp kervan
başının tarifine uyarak padişah sarayını bulmak üzere yola koyuldum. Sarayı
bulmam zor olmadı. Saraya girip, padişahı görmek olanaksızdı. O kapıdan
diğerine gidip geldim. Yaşamında duymadığım kelimelerle dolu hakaretlere
katlandım. En son uğradığım kapıdaki insan evladı olan görevli umutsuzluğuma ve
yorgunluğuma acıyarak ‘sen saraya girsen bile padişahı bulup görüşemezsin, boşu
boşuna buralarda telef olma geldiğin yere bir an önce dön diyerek nasihat’
etti.
Ne yapacağımı bilmeden rast gele yürümeye
başladım. Öyle umutsuz ve yorgundum ki ilk gördüğüm üstü kapalı etrafı açık
yerdeki iskembeye, seteremi başıma
çekerek çuval yığını gibi çöktüm. Yumuşak bir insan sesi ve onun dürtüklemesi
ile uyandım. Biraz kendime gelince orada bulunmamın nedenini anlatmaya
çalıştım. İnsan evladı olan adam beni koltuklayarak yakındaki evine götürdü
ikram ettiği çorba ve ekmekle karnımı doyurdu. Yatacak bir yer gösterip; ‘yarın
sabah detaylı görüşürüz, iyi geceler’ diyerek yanımdan ayrıldı.
Kapının açılması ile uyandım. Benden biraz
daha yaşlı nur yüzlü bembeyaz sakallı sevecen bir insanı karşımda görünce bir
an kendimi cennette sandım. Sevimli adam; ‘kalk, kahvaltını yaparken başından
geçenleri anlatırsın’ dedi. Kahvaltıyı yaparken başımdan geçenleri ve sorunumu
anlattım. Can kulağı ile dinleyip, sakalını sıvazlarken biraz düşündü; ‘bu gün
padişah bizim eve yakın camide Cuma namazını kılacak, camiye gelirken ve
çıkarken halk padişahın geçeceği yol boyunca toplanır, padişahım çok yaşa diye
tezahürat(gösteri) yaparlar. Toplanan halkın önlerinde durup padişah geçerken
korumaları atlatıp atının önüne fırlayıp, ‘ kısaca bağırarak derdini anlatmaya’
çalış. ‘Şansın varsa padişah seni ciddiye alıp sorununla ilgilenir’ dedi…
Son bir daha şansımı deneyeceğim diyerek
camiye gitmek üzere evden ayrılırken, kendisinin evinde kaldığımı ve bu aklı
onun verdiğini kesinlikle kimseye söylememi de sıkı sıkı tembihledi.
Vedalaşarak caminin önüne gitmek üzere ayrıldım. Cami eve yakındı, halk geçiş
güzergahında toplanmaya başlamıştı. Kendime en uygun yeri saptamaya ve yer tutmaya
çalıştım. Ama padişah camiye gelirken önüne fırlayıp derdimi anlatamadım.
Sabırla çıkışını bekledim. İhtiyarın tavsiyesine uyarak setere mi giymeyip
omzuma aldım. Cami çıkışı padişah geçerken tüm cesaretimi toplayıp atının önüne
fırladım, setere korumaların elinde kaldığı için, önüne fırlaya bildiğim
padişaha, ‘KÖYLÜMÜN ÖŞÜR BORCUNUN BAĞIŞLANMASINI İSTİYORUM’ diye yalvarmaya
başladım. Atını durduran padişah yanındakine bir şeyler söyledi… Bir görevli
beni ite kaka saraya götürdü, karanlık bir odaya kapatıp beklememi söyledi. Bu
odada ne kadar bekledim bilmiyorum. Herhalde zaman zaman adını duyduğum zindan,
burası diye düşündüm. Ama zindanda olduğuma üzülmedim. Çünkü af edilmeyeceğime
inandığım içim rahattım. Köyüme dönemezdim, dışarılarda borçlu bir adam olarak
yaşayamazdım, günah olduğu için intihada edemezdim. Öte dünyaya borçlu olarak
gitmektense zindanda cezamı çekerek göçmek daha evla diye düşünüp kendimi
rahatlatıyordum. Bu düşüncelerimin beni oldukça rahatlattığı anda kapı açıldı,
asık suratlı görevli girdi; ‘padişah tarafından kabul edileceğimi söyleyerek,
Padişah huzurunda nasıl davranacağımı tekrar tekrar anlattı’. Beni sınadı,
hatasız davranabileceğime kanaat getirdikten sonra padişahın huzuruna çıktım.
Önce el etek öptüm, geri geri giderek başım önde meramımı anlattım. Padişah
yanındakine bir şeyler söylerken, beni dışarı çıkarıp, bekletmeye aldılar.
Kısa bir süre kapıda bekledim. Elinde
padişahın beni ve köylümü bağışladığını bildiren kağıt ile bir görevli geldi.
Kağıdı verirken; ‘valiliğe de af yazısının gönderileceğini, şehrine en yakın
yere gitmen için bu gün hareket edecek gemiye bindirileceğimi’ söyledi. Bir
çocuk gibi hafifleyip ne yapacağımı bilmeden, beni suçlu gibi götüren görevliyi
takip ettim. İstanbul’a geldiğimde ilk kez gördüğüm denizde, adını hiç
duymadığım gemi ile köyüme dönecektim. Gemi ile kaç gün yolculuk yaptım
bilmiyorum. Bağışlandıktan sonra işlerim rast gitmeye başladı. Gemide
tanıştığım bir hayırseverin yardımı ile Denizli’ye kadar trenle geldim. Şehre
ulaştığımda öğleden sonraydı. Giderken hayvanlarla aynı havayı teneffüs ettiğim
handa normal odadan yer aldım. Köyümden ayrıla beri su yüzü görmeyen vücudumu
yıkamak için daha önce adını duyduğum ama hiç gitmediğim hamama gittim.
Yolcuğum sırasında hiç çıkarmadığım, kirden lime lime olan iç ve dış
giysilerimi değiştirdim. Hamam öyle sıcaktı ki çıkmak istemedim. Ama erkenden
yatıp şafak sökmeden köye gitmem için bir an önce hana dönmem gerekiyordu.
Bildiğim yolda hiç bu kadar keyifli yolculuk
yapmamıştım. Bildiğim türküleri tekrar tekrar söyleyerek köye geldiğimde, yatsı
ezanı okunuyordu. Kimse ile karşılaşmak istemediğimden el ayak çekilinceye
kadar köyün dışında bekledim. Evime bir hırsız gibi sessizce girdim, Karım
namaz kılıyordu, ortalığı velveleye vermemesi için hemen ellerimle ağzını
kapattım; ‘Kimseye bir şey söylememesini tembihleyerek’ hemen yatağa girip
uyudum. Yeniden doğmuş gibi uyandığımda karım başucumda bir şeyler okuyarak
bekliyordu. Sadece büyük oğlumu;
‘çağırmasını’ söyledim.
Başımdan geçenleri, sadece ikisine tüm
ayrıntıları anlatıp, bunlarda hiç kimseye bir şey açıklamamalarını sıkıca
tembihledim. Köylünün ve benim bağışlandığı bildiren kağıdı oğluma vererek
köylüye müjdelemesini söyledim. Günlerce evden çıkmadım, yakınlarımın gelip
gitmesi ve geçirdiğim travmayı atlattıktan sonra yavaş yavaş köy içine çıkmaya
başladım…
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder